Odpowiedź na pytanie postawione w tytule niniejszego artykułu nie jest łatwa. Pytanie to bowiem dotyczy nie tylko samej instytucji CBA , ale również kształtu państwa, jego zinstytucjonalizowania, czy też, jeżeli można to tak określić, upolicyjnienia. Na początek zacznijmy od tego, co to właściwie jest CBA i do czego zostało powołane.

Centralne Biuro Antykorupcyjne

Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2006r. o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym (zwanej dalej ustawą o CBA), CBA to specjalna służba powołana w celu zwalczania korupcji w życiu publicznym i gospodarczym, w szczególności w instytucjach państwowych i samorządowych, a także do zwalczania działalności godzącej w interesy ekonomiczne państwa. Do współpracy z nią obowiązane są organy administracji rządowej, samorządu terytorialnego oraz instytucje państwowe (art. 3 ustawy o CBA).

Korupcja

Korupcją w rozumieniu ustawy o CBA jest obiecywanie, proponowanie, wręczanie, żądanie i przyjmowanie przez jakąkolwiek osobę, bezpośrednio lub pośrednio jakiejkolwiek prawnie nienależnej korzyści majątkowej (tj. wszelkiego świadczenia, którego wartość da się wyrazić w pieniądzu i które chociażby przejściowo polepsza sytuację majątkową określonej osoby*), korzyści osobistej lub innej, dla niej samej lub jakiejkolwiek innej osoby. Korupcją jest również przyjmowanie propozycji lub obietnic takich korzyści w zamian za działanie lub zaniechanie działania [et non facere facere est – brak wymaganego działania jest również działaniem] w wykonywaniu funkcji publicznej lub w toku działalności gospodarczej (art. 1 ust. 3 ustawy o CBA).

Działalność godząca w interesy ekonomiczne państwa

To każde zachowanie mogące spowodować znaczną szkodę w mieniu jednostki sektora finansów publicznych, jednostki nie zaliczanej do tego sektora, ale otrzymującej środki publiczne albo przedsiębiorcy z udziałem Skarbu Państwa bądź lub jednostki samorządu terytorialnego (art. 1 ust. 4 ustawy o CBA). Pojęcie znacznej szkody definiuje się tu (tj. w w/w przepisie) przez odesłanie do art. 115 § 7 Kodeksu karnego. Znaczną szkodą jest więc szkoda, której wartość w chwili popełnienia czynu zabronionego przekracza dwustukrotną wysokość najniższego wynagrodzenia.

Funkcjonariusz publiczny

Pojecie funkcjonariusza pulicznego definiują przepisy Kodeksu karnego – a dokładnie art. 115 § 13, który zawiera katalog osób uznawanych za funkcjonariuszy publicznych (prezydent RP, poseł, senator, radny, sędzia, prokurator, pracownik administracji rządowej). Niewątpliwe jest, że przyjmowania lub żądanie korzyści majątkowych przez funkcjonariuszy publicznych jest nieetyczne i naganne. Godzi to w podstawowe zasady, na których powinno opierać się sprawiedliwe i nowoczesne państwo – w sprawiedliwość i bezstronność – i tym samym narusza prawa obywatelskie.

Szef CBA

Patrząc od strony formalnej na omawianą instytucję, należałoby stwierdzić, że powinna być to służba apolityczna, bezstronna, pozbawiona możliwości nacisków politycznych. W obecnym stanie prawnym warto zauważyć fakt, że szefa CBA powołuje prezes Rady Ministrów. Nadzoruje on również funkcjonowanie samej CBA. Biorąc więc pod uwagę obowiązujące przepisy ustawy o CBA można mieć uzasadnioną wątpliwość, czy instytucja ta opierać się będzie naciskom politycznym.

Summae institutiones, summa iniuria?

Ktoś kiedyś powiedział summum ius , summa iniuria , co znaczy mniej więcej tyle, co : zbyt rygorystyczne przestrzeganie przepisów staje się bezprawiem – a to dlatego, że wówczas przepisy stosuje się w oderwaniu od rzeczywistości – przepisy zaczynają żyć własnym życiem. W odniesieniu do omawianej instytucji i kształtu państwa, obfitującego w bardzo rozbudowany aparat siłowy – można sparafrazować owo powiedzenie – summae institutiones, summa iniuria, tj. zbyt zinstytucjonalizowane Państwo rodzi bezprawie. Może się to objawiać różnorodnie.
Po pierwsze może to prowadzić, do zachwiania normalnych procesów zachodzących w demokracji, przez nakierowanie działań instytucji siłowych na inwigilację i niszczenie opozycji.
Po drugie może powodować możliwości łamania prawa przez samych funkcjonariuszy. Po trzecie natomiast może to dać asumpt obywatelom do stosowania tzw. cywilnego nieposłuszeństwa. Może ponownie „wyprowadzić ludzi na ulice”. Warto również zauważyć, że w Polakom nieobce są metody siłowe na usługach władz. Mowa tu oczywiście o PRL-u, gdzie aparat siłowy był bardzo rozbudowany i skierowany przeciwko obywatelom.

De lege ferenda

Rozważając wszystko co do tej pory zostało powiedziane, można wysunąć hipotezy co do dalszego funkcjonowania CBA. Przede wszystkim należałoby stworzyć gwarancje jego apolityczności. Po drugie można się zastanowić nad tym, czy konieczne było powołanie takiej instytucji i czy nie wystarczyłoby wydzielenie odpowiedniego pionu w Komendzie Głównej Policji. Mamy już bowiem obowiązujące przepisy regulujące przestępstwa korupcji (zob. art. 228, 229, 230 Kodeksu karnego). Należałoby zastanowić się, czy dalszy rozrost instytucji siłowych, zwłaszcza tych o bardzo szerokich kompetencjach, jest właściwy z punktu widzenia pewności prawa, szacunku dla tegoż (który przecież powinien cechować społeczeństwo obywatelskie), jak również właściwego funkcjonowania instytucji demokratycznych.

Odpowiedź na pytanie postawione w tytule powyższego artykułu pozostawiam wszystkim czytelnikom.

Piotr Olczak

—

*) A. Marek, Prawo karne, wyd. 5, Warszawa 2004, s. 619